Kenan EROĞLU
Kadim kitabımız Kutadgu Bilig’ de Yusuf Has Hacib’in pek çok çeşitli konular üzerinde durduğu görülüyor.
Kutadgu Bilig 1069-70 yılında bu günkü Kırgızistan’ın Balasagun şehrinde yazılmış, devrin hükümdarı Tavgaç Kara Buğra Han’ ın huzurunda okunmuştu. İncelemelerimde gördüğüm kadarıyla ve eserde ele alınan konularda da görüleceği gibi yazılışından en az bin yıl öncesinden Türk toplumunda; düşünce tarzının, devlet teşkilatının ve toplum hayatının oluşmuş ve şekillenmiş olduğu görülüyor.
Biz bu yazımızda Kutadgu Bilig’de iyilik konusunu ele alıyor ve bu görüşleri aktarıyoruz.
**
Kutadgu Bilig:
” İyi seçkin bir şeydir”. “Seçkin bir şeyi ise daima bu vasfı haiz olanlar ister.”
Hangi şey seçkin, nadir ve değerli ise onu gerçekleştirmek de hiç kolay değildir.
Kötülük değersiz bir şey olduğu için onu yapan da değersizdir.
Fena iş değersizdir ve daima kötü olacaktır.
Hangi şey değersiz ise ona kimse bakmaz bile. İpekli ve ağır Çin kumaşları değerli olduğu için baş köşede yer alır.
İyi, yokuş tırmanmak gibidir. Güç ister.
Kötü şey iniş gibidir kolayca elde edilir. İyi yokuşa çıkmak gibidir.
Herkes yükselemez. Uğraşmakla değme insan bu işi yapamaz.
Değerli olan her şeyin yapılması güçtür. Bilgisiz ve değersiz kimse bu işi yapamaz.”
Ay-Toldı’ nın merak ettiği ve öğrenmek istediği daha pek çok şey vardır: “Ey devletli hükümdar, iyi bir derece nam ve şöhret kazanmıştır. Onda insanların bulabileceği bir kusur var mı? Akıllı bunu anlar ve ne olduğunu bilir mi?”
Hükümdar:
“İyi daima övülür”. “Kötüler onda şu kusurları bulurlar.
İnsan insana daima yakın yaşar.
Kötü olmasa iyi yapacak iş bulamaz.
Bu çatışmada zayıf kaldıklarından dolayı kötüler her yerde iyinin gününü gölgelemek isterler.
Kim iyilik dilerse iyilik eder. Çatışmaya ve zayıflığa bakmaz.
Kim sadece bugünlük rahatını düşünürse, o kötülük yapar, fakat yarın kaygı çeker.
Bu konuda iyilik dileyen bir insan ne der dinle:
“Daima iyilik et, o senden ayrılmayan bir arkadaşın olsun.
İyiliğin sana bugün hiçbir zararı yoktur. Fakat inan ki yarın onun faydasını göreceksin.
Kötülük bugün faydalı görünse bile, yarın orada bunun zararını görürsün.”
Bunu düşünüp idrak etmelisin.
İyilik sağ ve kötülük soldur. Senin solunda cehennem vardır. Cennet ise sağdadır.
Bugün kötü ne kadar huzur içinde olursa olsun yarın pişman olur, azap çeker.
İyi insan ne kadar mağrur olursa olsun, yarın orada pişman olmaz ve huzura erer.
Sen bunu hakikat bil. Dünyada iyi ad bırakıp da göçersem pişman olmam.
Doğru bir insan bak bu konuda ne kadar güzel söylenmiş:
“Doğru söze temel atan doğru insanların dilidir.”
Ey iyi, kötü seni istediği kadar hakir görsün, ben seni isteyerek ararım.
Ey iyi, bana söyle, sana kim doyar.
Ben ise tamamen açım şimdi benden yana gel.
İyi insan ne kadar düşkün olursa olsun, razıyım.
Yeter ki ben bir iyinin arkadaşı olayım.
Beylik bana kötülük ile gelecekse, istemem. O beylik senin olsun.
İnsanın tabiatı kötüdür, bunu gözümle görüyorum.
Huzuru kısa fakat pişmanlığı uzun sürer.
Bak bir şair ne demiş:
“Bak hangi iyi iyiliğinden dolayı pişman olmuştur.
Kötü ne kadar şöhret sahibi olursa olsun sonunda pişman olur.
Kötülük edersen kötülüğün karşılığı pişmanlıktır.
Elinden gelirse kötülüğün inadına iyilik yap”.
“Kötü insanı nasıl öveyim, bu kötü işi nasıl arzu edeyim.
Küstahlık, kabalık, zahmet, pişmanlık ve keder hep kötülüğün karşılığıdır ey yiğit. Bu iyi insanı nasıl sevmeyeyim; bu iyi işi nasıl övmeyeyim.
Cömertlik, insanlık, fayda ve iyiliğin hep iyi insandan geldiği şüphesiz.
İyi insan arkadaşların en iyisidir.
İyi iş işlerin en iyisidir.
Arkadaşın iyi ise, ne istersen iste. Yolunun açık olması için iyi arkadaş lazımdır.
Huzur, arzu, nimet, emniyet, rahat ve bu neşe, sevinç, hep iyiliğin karşılığıdır.”
**
Bu günlük bu kadar.
(Kutadgu Bilig konusuna devam edeceğiz.)
