KÜLTÜREL SÖMÜRGECİLİK VE ORYANTALİZM
Halim Kaya
Oryantalistler üzerine yaptığımız okumaların ilki olan Prof. Dr. Mustafa Es-Sıbâî’nin yazmış olduğu “Oryantalizm ve Oryantalistler, Yararları-Zararları” adlı kitaptan sonra ikinci okuyacağımız kitap Zıauddin Sardar’ın yazdığı Dr. Fatma Kızıl’ın Türkçeye çevirdiği “Kültürel Sömürgecilik ve Oryantalizm” adlı kitabı okumaya başlıyoruz.
Zıauddin Sardar’ın yazdığı Dr. Fatma Kızıl’ın Türkçeye çevirdiği “Kültürel Sömürgecilik ve Oryantalizm” adlı kitap Duruş Yayınları tarafından 195 sayfa muhteva ile Nisan 2026 tarihinde birinci baskı olarak basılmıştır. Kitap; “Çevirenin Ön Sözü”, “Ön Söz”, “1-ORYANTALİZM KAVRAMI”, “2-KISA TARİHÇE”; “İslam ve Diğer (Canavarlar)”, “Akıldışılık Çağı”, “Tuvaldeki Doğu”, “3-TEORİ VE ELEŞTİRİ”; “Oryantalizme Direnmek”, “Edward Said ve Münekkitleri”, “4-ÇAĞDAŞ UYGULAMALAR”; “Modern Akademik Çalışmalarda Oryantalizm”, “(Yerli Efendiler): Oryantalistleşmiş Doğulular”, “Popüler Edebiyatta Oryantalizm”, “Sinemada Oryantalizm”, “5-POSTMODERN GELECEK”, “Seçilmiş Kaynakça” adlı bölüm ve alt başlıklardan oluşmaktadır.
Kitabın yazarı Zıauddin Sardar 1951 yılında Pakistan’ın Pencap eyaletindeki Dipalpur şehrinde doğmuş ve 1961 yılında ailesiyle birlikte Londra’ya yerleşmiş ve orada büyümüş olması onun oryantalizme maruz bir milleten olması dolayısıyla bakış açısının oryantalistler çerçevesinden olmayacağını düşündürmektedir. Kitabın başlığındaki “Kültürel sömürgecilik” ifadesi kitabın konusunun kısıtlandığını ve konu olarak sadece “kültürel sömürgeciliği” yönünü inceleyeceğini ifade etmekte, oryantalizmin diğer kolları olan Emperyalist ve Dini Oryantalizmlere hiç temas etmeyeceğini göstermektedir.
Kitabın Çevirmeni Dr. Fatma Kızıl bu kitabı ilk okuduğunda bilinenleri söylediği kanaatine kapılmış olmasına rağmen tercüme ederken ve sonra tekrar okuyunca kanaatinin değiştiğini ve “Kitabın, Said’in eksik bıraktığı yerleri tamamladığı” (s.7) şekle dönüştüğünü ifade ederek tespit ediyor. Prof. Dr. Fatma Kızıl’ın bizim kitabın konusunun kültür ile kısıtlandığı kanaatimize cevabı “Said’in eksik bıraktığı yerleri tamamla”mak olarak vermektedir. Edward Said’in ilk Oryantalizm kitabını yazan kişi olduğu düşünülürse onu tamamlamak da ayrı bir hak teslimi olarak Zıauddin Sardar “Kültürel Sömürgecilik ve Oryantalizm” adlı bu kitabının önemi ve büyüklüğü anlaşılır sanırım.
Zıauddin Sardar “Oryantalizmle ilgili hiçbir şey tarafsız ya da objektif değildir. Zira oryantalizm bizzat tanımı gereği, taraflı ve yanlıdır.” (s.11) diyerek baştan kendisinin de tarafsız olamayacağının sinyallerini vermektedir. Oryantalizm ile ilgili söz söyleyeceklerin ya Batı kökenli olmaları dolayısıyla lehinde ya da Doğu kökenli olmaları dolayısıyla aleyhinde olacaklarını ve dolayısıyla da her kesin bir angajman ve bagajının olacağını savunmaktadır.
Zıauddin Sardar “Oryantalizm gerçek olmakla birlikte yapay bir kurgudur. Doğu’nu kendi içinden ve kendi gözüyle anlaşıldığı halinden tamamen farklı ve kopuktur.” (s.12) ifadesiyle oryantalistlerin araştırdıkları konuların aslını yazmadıklarını aksine kafalarında var olan sonuca deliller üreterek kurgulayarak aslını tahrip ettiklerini iyi niyetli bir yaklaşımla yorumlayarak asıldan kopuk bir gerçeklik yaratmaya çalıştıklarını ortaya koymaktadır. Kısaca oryantalistlerin çalışmalarının sonucu Doğunu aynadaki aksı gibi tıpa tıp olmayı aynadaki silueti oryantalistlerin değiştirdiğini ifade etmektedir.
Zıauddin Sardar “Doğu, Batı’nın doğusunda yer alan ve varlığını hala sürdüren büyük medeniyetlerden oluşur. İslam, Çin, Hindistan ve Japonya” (s.16) ifadesiyle oryantalizmin konusunu ve kapsamını ifade ederken, “Oryantalizmi doğuran, işte bu medeniyetlerin entelektüel ve askeri gücü ile iktisadi ve kültürel zenginliğidir.” (s.16) ifadesiyle de oryantalizmin emperyalist ve sömürgeci anlayışın dışında bir merakla geliştiğini söylemektedir. Ancak bu konuda bir kitap yazan Prof. Dr. Mustafa Sıbâî Zıauddin Sardar’ın tam tersi bir ifade ile oryantalistlerin çoğunluğunun emperyalist ve sömürgeci anlayışa hizmet ettiklerini çok nadir olarak kültür ve medeniyetlerin ilmi olarak araştırılması merakından hareket ettiğini ifade etmektedir. Zıauddin Sardar “Batı, İslam ile karşılaşmasıyla birlikte Doğu’yu gizemlerin barındığı, zalim ve barbarca sahnelerin sergilendiği, akıl sır ermez, egzotik ve erotik bir yer olarak tahayyül etmeye başladı. (…) Hristiyanlık âlemi için İslam, Avrupa’nın karanlık yüzüydü.” (s.17) ifadesinde oryantalizmin İslam’ı ve Müslümanları ele alışını bilinmeyene merak gibi gösterse de Prof. Dr. Mustafa Sıbâî’yi doğrulayan bir ipucunu da vermektedir. Hristiyanlık kökenli daha çok da papazlardan oluşan oryantalistlerin İslam’ı araştırmaları samimi bir meraktan değil, Hristiyanların Müslümanlaşmasını önlemek için İslam’ı tenkit ederek, aşağılayarak gözden düşürme çabalarından, ya da Müslümanların eksik ve açıklarını öğrenerek işgal ve emperyalist sömürücülüğe hazırlamak için olduğuna zımni bir atıf var.
“İlmi bir gelenek olarak oryantalizm, Asya medeniyetlerinin tespiti, neşri ve yorumlanmasıyla, ayrıca bu ilmi geleneğin, yerleşik bir hoca-talebe silsilesiyle nesilden nesile aktarılmasıyla meşguldü. Büyük ölçüde İslam’a odaklanmıştı; nitekim İslam araştırmaları oryantalizmin ana dallarından biri haline gelmiştir. Böylece oryantalizm, İslam’ı ve diğer medeniyetleri Avrupa’nın Tanrı, insan, doğa, toplum, bilim ve tarih tasavvurlarıyla incelenmiş; Batılı olmayan kültür ve medeniyetlerin mütemadiyen aşağı ve geri kalmış olarak nitelemiştir.” (s.20) Batılı oryantalistlerin bütün bu çalışmalarının arkasında yata asıl sebep “Hak geldi batıl zail oldu. Şüphesiz ki bâtıl, yok olmaya mahkûmdur” (İsrâ Suresi, 81. Ayet) ayetinde gizli olan Hristiyanların İslamlaşma korkusudur ki Hristiyan din adamlarından oluşan oryantalistler Hristiyan halkı Hristiyanlık içinde tutmak için İslam’ı incelemeye başlamışlar ve onu kötüleyecek her türlü vasıtayı da kullanmışlardır. Müslümanları dinden diyanetten uzaklaştırdıkça da misyonerlik faaliyetleri sayesinde Müslüman milletleri Hristiyan yapmanın yollarını aramışlardır.
Zıauddin Sardar, Prof. Dr. Mustafa Sıbâî’nin somut ve sosyolojik bir kavram olarak anlattığı oryantalizmi felsefi kavram olarak ele alıp felsefi bir dille ve soyut bir kavrama dönüştürerek oryantalizmin sosyolojik kavram olarak anlaşılmasına göre anlaşılırlığını daha da zorlaştırmıştır. Bir olayı anlatırken bunun içinde birkaç farklı olay ve kavramı katarak sanki anlam zenginleştirmesi yapmış olsa da aslında girift bir örgüye dönüştürerek sanki püsür olmuş ip yumağına dönüştürmekte ve çözümünü yani anlaşılmayı da okuyucunun sabır ve iğne ile kuyu kazan adam misalinde olduğu gibi kelime kelime tefekkür ederek tek tek anlamaya zorlamaktadır.
Nihayet Zıauddin Sardar bir gerçeklik olarak tarihten gelen bilgilerden hareketle değil de bir film üzerinden yaptığı felsefi çıkarımlar üzerinden “Oryantalizm, Asya halklarının hem sömürülmesini hem de siyasi olarak boyunduruk altına alınmasını meşrulaştırmıştır.” (s.28) çıkarımına ulaşarak tarihi gerçeklikle örtüşmektedir ya da çakışmaktadır.
Filimden hareketle çıkarımlarına devam eden Zıauddin Sardar oryantalizm hakkındaki “O halde oryantalizm, batı medeniyetinin merkezinde yer alan büyük bir yalandır: Batı’nın doğası hakkında, Batı’nın doğusundaki büyük kültürler ve uygarlıklar hakkında, ‘biz’ ve ‘onlar’ hakkında bir yalan.” (s.29-30) çıkarımına ulaşır ki bizi oryantalizm hakkında sevk ettiği düşünce; oryantalizm, araştırmalar sonucu ulaşılan somut gerçeklikleri değiştirerek kendi halkına ilmi görünümlü yalanlardan oluşan bir yalanlar kurmacası olarak sunan sistemin adıdır.
Zıauddin Sardar oryantalizmin başlama tarihini Doğu’nun var oluşundan daha önce Batı’nın iç algılama şuuruna erdiği an olarak ifade ettikten sonra “Oryantalizm, tarihi özünde, batı’nın Doğu ile daha yakın bir temasa geçmesinin ya da onu anlamasının değil, Batı’yı harekete geçiren fikirlerin tarihidir.” (s.34) diyerek aslında oryantalizm tarihinin Doğu’nun tarihi olmadığını Batı’nın fikirler tarihi olduğunu ifade temektedir. Doğu’daki bütün oryantalist ilmi araştırmaların kaynağını Batı’lı fikirlerin sevk-i tabisi olarak görmektedir.
Oryantalist tarihi Batı benliğini tarihi olduğunu söyleyen Zıauddin Sardar birtakım oryantalistlerin Batı tarihini geleneksel tarihin başlangıcına eşitlediklerini “Geleneksel olarak Batı tarihi, Antik Yunan ve Roma’dan tevarüs ettiği bilgi mirasının bir özetiyle başlatılır.” (s.38) ifadesiyle ortaya koymaktadır. Böylece hem Batı genel tarihi hem de oryantalist tarihi Antik Yunan ve Roma’ya dayandırarak aslında batı benliğinin başlangıcını da ileri bir noktaya taşırdıklarını ifadeye çalışır. Ancak Zıauddin Sardar’a göre Batı tarihinde “Yunan ve Roma’ya ait hangi izler varlığını sürdürürse sürdürsün –ki bu izler bugün dahi sürmektedir- oryantalizm tarihi İslam tarihiyle; kendisine acil bir cevap bulması gereken o yeni, emsalsiz ve doğası gereği yıkıcı olanın kriziyle başlar.” (s.38) Yani Batı tarihi de benliği de İslam ile karşılaştığında bir anlam kazanıp kendiliği şuuruna ermiştir. Batı ancak kendisin İslam ile tanıştıktan sonra bir bütün halinde Batı olarak ortaya koymuştur.
“Oryantalizmin temelleri, Emevî halifesi Yezid’in yakın dostu olan Hristiyan âlim Yuhanna ed-Dımaşkî (ö. 748) tarafından atılmıştır.” (s.39) Yuhanna ed-Dımaşkî İslam’ı kötülemiş, Kâbe’yi put, Hz. Peygamberi dinsiz ve şehvet düşkünü ilan etmiştir. Ve oryantalizm onun görüşleri üzerine kurulmuştu.
Zıauddin Sardar “İslam ve Diğer (Canavarlar)” (s.39-62) başlığı altında İslam karşısında oryantalistlerin nasıl ir saldırıya yöneldiklerini, İslam’ı karalamak ve Hz. Muhammed’i şeytan ve deccal olarak nitelemek suretiyle kendi halklarının gözünde nasıl bir korku uyandırdıkları tarih süreç içind bu konularda Hristiyan konsüllerde alınan kararları, yazılan kitapları tek tek ele almaktadır. İlk okuduğumuz Prof. Dr. Mustafa Es-Sıbâî’nin yazmış olduğu “Oryantalizm ve Oryantalistler, Yararları-Zararları” adlı kitaptan farklı olarak tarihi olayları detaylarıyla vererek onun dini oryantalizm diyerek anlatmaya çalıştığı Hristiyan Oryantalizmini orta koymaktadır.
Zıauddin Sardar oryantalist seyyahların gezerken sadece görmek istediklerini gördüklerini, halkın okumak istediğini yazdıklarını ifade etmekle birlikte en uzun ve İslam ve Hz. Muhammed’e hakaretlerle dolu kitapların hiç Doğu’yu ve İslam beldelerini görmeyen kütüphalerinden çıkmayanlar tarafından yazıldığını “Oryantalist külliyatın önemli bir bölümü, kitaplar haricinde Doğu ile hiçbir doğrudan teması bulunmayan kişilerin spekülasyonları, muhayyilesi ve her türden yazılarıyla teşekkül etmiştir.” (s.50) ifadesiyle ortaya koyar. Zıauddin Sardar, oryantalistlerin ilk kaynak kişi olarak gördüğü Sir John Mandeville için “Gerçekte ise büyük ihtimalle böyle bir kişi hiç var olmamış; bütün zamanların en meşhur ve en uzun ömürlü seyahat kitabını kaleme alan her kimse, kütüphanesinin dışına çıkmamıştır.” (s.50) tespitini yapmaktadır.
Sir John “Mandeville’in Güneydoğu Asya’ya yerleştirdiği, yamyamların kurbanlarını besleyip semirttikleri ‘insan çiftlikleri’” (s.53) ifadesiyle Sir John Mandeville’in ne kadar tutarsız ve asılsız bir konuyu kaleme aldığını ve oryantalizmin saçmalamalarından birisini net bir şekilde sunmaktadır.
Zıauddin Sardar’ın aktardığı oryantalistlerin İslam, Kur’an-ı Kerim, Hz. Muhammed hakkında sahip oldukları kanaatleri göstermektedir ki Batı ve Hrisitiyan dünya kendini var edebilmek, kendini koruya bilmek için bir düşman yaratması gerekiyordu, onu da İslam ve Müslümanlar olarak seçti. Yoksa oryantalistlerin İslam ve Müslümanlar için uydurduğu o eksik, yanlış ve aşağılayıcı bilgilerle tarif ettikleri İslam’ı doğru dürüst anlatsalardı, doğru bilgi elde etmenin ötesinde Hristiyanlar bir özendirmeye maruz kalacaklarından dolayı bugün yeryüzünde belki de Hristiyan kalmayacaktı.
Zıauddin Sardar’ın dünyada olan her şeyi oryantalizm penceresinden görmesi, ya da oryantalizm perspektifinden yorumlaması insanın dünyada olan her şeyin sadece oryantalist olgular halinde oluştuğu ve insanlık tarihinin oryantalist bir hayattan ibaret olduğuna inandırsa da biz biliyoruz ki insanlık tarihi boyunca yaşanılan olaylar hep farklı amaçları edinmiş olarak ancak bir arada bir yerde hep birlikte oluşmuştur. İnsanlık tarihin hangi özne özerinden incelerseniz siz o öznenin tarihi şeklinde bir sunum verir. Yani insanlık tarihi sadece bir oryantalist tek düzelikte cereyan etmemiştir. Oryantalizmi oluşturan sebepler olarak görülen etkenler başka bir tarihinde sebebidir.
“XVIII. yüzyılda Batıdaki geniş halk kitlelerine Doğu Hindistan Şirketinin (East India Company) Hindistan’a misyoner gönderilmesine direnmesi” (s.76) ifadesi aslında sömürgeci bir amaç için kurulmuş bir şirket olan Doğu Hindistan Şirketinin (East India Company) Hindistan halkının Hristiyan olması durumunda sömürülemeyeceği korkusuna dayanmaktadır. Hindistan halkı Hristiyan olursa sömürü için din dışı olma sebebini kaybetmiş olacaklardır.
Halk hikâyesi veya masalı olarak sözlü olarak İran ve Hindistanda anlatılan anonim hikâyeleri “Binbir Gece Masalları” adı altında derleyen ve Arapçaya çeviren Ebu Abdullah Muhammed el-Gahşigar’dir. 1704’te Antoine Gallard tarafından İngilizcesi yayınlandı. İngilizce yayınlanan Binbir Gece Masalları “Egzotik Doğu’yu öyle mükemmel biçimde müşahhas hale getiriyordu ki, Doğu hakkında hâlihazırda mevcut –hatta daha en başından beri var olan- seyyah anlatıları ve akademik kanaatlerin tamamıyla kusursuz bir uyum sağlıyordu.” (s.76-77) Zıauddin Sardar’ın bu ifadesiyle aslında söylemek istediği; Binbir Gece Masalları adlı kitap İngilizciye çevrilince oryantalistlerin kendi muhayyilelerinden üretip sundukları bilgilerdeki cinsellik ve kaba kuvvet içeren despotizm ile ilgi sözlerini destekler mahiyette bir görev gördü. Binbir gece masallarını Ali Baba, Sinbad, Allaaddin ve Sihirli Lambası (s.77) gibi eserler oryantalistler başta olmak üzere Batılıların mevcut Doğu kanaatlerini desteklediler.
Oryantalistlerin peşin hükümlü kanaatler ve Binbir Gece Masalları gibi Doğu menşeli kitaplarda yazanlardan daha ileriye gidip kendi sapkın hayatlarından esinlenerek cinselli ve haz içeren uydurma kitaplar yazarak Doğu’lulara atfetmeye başlarlar. Tıpkı William Beckford yazdığı Doğu Masalı “Vathek’in kahramanı cinsel arzularıyla arasına hiçbir şeyin girmesine izin vermeyen, tekinsiz, aşırı haz düşkünü, zengin ve genç”in (s.77) hayatı Beckford’un bizzat kendi hikâyesidir. William Beckford “Kuzeninin eşi Louisa ile yaşadığı evlilik dışı ilişki”yi (s.78) kitaptaki masal kahramanının hayatı olarak yansıtmıştır.
Oryantalistler her ne kadar kendi menfaatlerine olarak İslam dünyasını araştırmışlarsa da bu araştırmalar sırasında İslam dünyasından da öğrendikleri olduğunu’un yazdığı Kulturgeschichte der Kreuzzüge adlı esersinden “Batı’nın rasyonel yetilerini kullanmayı İslam’dan edindiğini ve ayrıca Avrupa’nın Kilise’nin boğucu kuşatmasından kurtulmayı da İslam dünyasıyla kurduğu temaslar sayesinde öğrendi”ğini (s.89-90)aktarmıştır. Bu da göstermektedir ki oryantalistler ve Batılılar her ne kadar İslam dinini, Kur’an-ı Kerimi ve Hz. Muhammed’i eleştirip aşağılama çabası içinde olsalar da ister istemez İslam ve Müslümanlardan bir takın hususları almak zorunda kalmışlardır. Zıauddin Sardar, yukarıda ismini zikrettiğimiz Hans Prutz’u ve Prof. Dr. Mustafa Sıbâî’nin objektif ve sağduyulu oryantalistler arasından saydığı Gustave Le Bonn’un yanı sıra Oswald Spengler’i de insaflı oryantalistler arasında göstermektedir (s.90).
Zıauddin Sardar “Tarihte sabit ve kesin bir başlangıç noktası tayin etmek büyük bir iddiadır.” (s.95) derken Oryantalizmin tarihi Batı’nın İslam’ı tanımaya başladığı an veya İslam’ın var olduğu gün olarak tayin edilmesinin de zor olduğunu itiraf etmektedir. Çünkü sosyal olaylar tek sebebe bağlanamaz. Zıauddin Sardar’ın bu itirafına rağmen Oryantalizmi İslam ile başlatır ki “Geçmişin temsili, Batı’nın İslam’ın menşeine ve İslam medeniyetinin yayılmasına verdiği tepki etrafında bütünleşir. Bu başlangıç noktasından itibaren Batı, ‘Doğu’ fikrini yorumlamak, temsil etmek, inşa etmek, onunla etkileşime girmek ve onu kullanmak için bir duruş, bir dizi fikir ve bir işleyiş tarzı geliştirmiştir.” (s.95) ifadesinde anlatmaya çalışılan Batı’nın Doğu’ya ilgisi İslam ile irtibata geçmesiyle önem kazanmış ve Çin’den de Hindistan’dan da, Japonya’dan da daha fazla mevzu edinmiştir. Çünkü İslam kendisi için en yakın ve en dişli tehlikeydi. Batı İslam’ı araştırırken “Doğu yani Müslüman Doğu hakkında öğrendiğinden daha fazlasını kendi öz imgesi hakkında öğrenmiş ve geliştirmiştir.” (s.95) Bu öğrenme ise kendinde mevcut olanı hissetme, öne çıkarma ya da İslam dünyasından adapte ederek geliştirme şeklinde olmuştur.
Oryantalistleri “bir kurt sürüsü”ne (s.97) oryantalizmi de İslam ve batı dışı bütün kültürlere “büyük bir komplo” (s.97) olarak gören Zıauddin Sardar kendisi gibi Pakistanlı olan Meryem Cemile’den “Oryantalizm, ilim geleneğinin en iyi çizgisine sadık mütebahhir kişiler tarafından yürütülen, İslam ve kültürüne yönelik tarafsız ve objektif bir inceleme değildir.” (s.97) neticesine vardığını ve gayesinin de “gençlerimizi inançlarına karşı isyana teşvik etmek ve İslam tarihi ve kültürü mirasını modası geçmiş olarak küçümsemelerini sağlamak” amacıyla tasarlanmış, Sosyal Darwinizm’e dayalı, “organize bir komplodur.” (s.97) Her ne kadar Zıauddin Sardar oryantalizmi “Sosyal Darwinizme dayalı” olarak tarif etse de yine kendisi oryantalizmi İslam ile başlatmasından dolayı bu tarifi kısmen doğru kabul edebiliriz. Çünkü Darwinizmin ortaya çıkışı 19.yüzyılda İslam dinin nazil olmasından çok sonra ortaya çıkmıştır.
Zıauddin Sardar “İngilizce Konuşan Oryantalistler” adlı kitabında oryantalizmin tarihi doğruluk ve objektiflik yönünü ifşa ettiğini ve “Abdul Latif Tibawi göre yazarın pozisyonu ne olursa olsun, Müslümanların inanç ve görüşleri “yanlış temsil edildiği şikâyetine mahal bırakmayacak şekilde tam ve açık bir biçimde, bütünüyle” ortaya koyma yükümlülüğü vardır.” (s.98) dediğini ancak oryantalistlerin mesela Hz. Muhammed’in Kur’an-ı Kerimi kendi yazdığı iddialarına karşılık ümmi bir Peygamberin Kur’an-ı Kerimi nasıl yazmış olabileceğini ve Arapça bir çevirisi olmayan Kitab-ı Mukaddesten nasıl alıntılar yaparak Kur’an-ı Kerimi nasıl yazdığını izah edemediklerini ortaya koymaktadır (s.99). Tibawi’ye göre, “Modern oryantalizm akademik ilerlemesine rağmen büyük ölçüde Ortaçağ tasavvurlarına dayanmayı sürdürür”, “oryantalistlerin dini ve siyasi aidiyetleri, akademik çalışmalarının önüne geçmektedir.” “İslam’ın ve Kur’an-ı Kerimimin Kitab-ı Mukaddesten ve Yahudilik kutsal metinlerinden iktibas ettiği ispatlanmamış ancak hala oryantalist çalışmalar tevarüs edilmiş akademik pratikten öteye geçmeyen” (s.101) vasıftadırlar.
Oryantalist bakışın Çin ve Hintlileri çalışkan görmesinin ardında iş gücü olarak çalışmaları yatarken Müslüman Malayların “tembel” olarak adlandırılmasının ardında oryantalist sömürüye karşı direnmeleri ve sömürge iş gücü olmamalarının yattığını Seyyid Hüseyin Alatas’tan aktarmaktadır Zıauddin Sardar (s.106-107)
Zıauddin Sardar, Edward Said ve Oryantalizm adlı eseri hakkında “Tibawi, Alatas, Abdel-Melek, Djait, Abdullah Laoui, Talal Asad, K.M. Panikkar ve Ramila Thapar gibi isimlerin daha önceki çalışmalarından yararlanmış ve görüşlerini bunların üzerine inşa etmiş” olmasına rağmen “Ancak hiç birine atıfta bulunmamıştır.” (s.111) diyerek sanki Edward Said’in Oryantalizm adlı kitabının aşırma olduğunu ifade etmektedir.
Zıauddin Sardar’a göre “Said, Batılı olmayan şeylere karşı, oryantalistlerin Doğulu şeylere gösterdiği nefretin aynısını gösterir. En sert eleştirmenlerin bile övdüğü Filistin üzerine yazdığı kitaplarında, İslam’a ve İslam kültürüne karşı belirgin bir hoşnutsuzluk açıkça görülür.” (s.124) dolayısıyla Zıauddin Sardar Erdward Said’in Batı’da oryantalizm söylemine içeriden bir direniş değil, aksinse seküler ve Avrupa-merkezci söylem projesini yeni bir yörüngeye taşıdığını savunur (s.124-125).
Zıauddin Sardar’a göre modern dünyada “Oryantalizmin temeli büyük ölçüde aynı kalmakla birlikte üslubu yumuşamış ve nezaket kazanmıştır. Aslında sadece eskisinin yeniden formüle edilmesinden ibaret olan yeni tez, İslam’ın modern dünya ile bağdaşmadığıdır.” (s.131) bu iddia ile oryantalistler modernite karşısında İslam’ın aşağılığını ispata girişmişlerdir. Bu minval üzere İslam’ın Hristiyanlıktan aşağı olduğunu ispata çalışan oryantalist Kenneth Cragg Zıauddin Sardar’a göre “Müslümanlar için ileri giden tek yolun İslam’ı Hristiyanlaştırmak olduğunu” (s.133) ileri sürmüştür.
Zıauddin Sardar’a göre 1970’lerdeki OPEC ve İran Devrimi gibi olaylarla İslam dünyasındaki uyanışa karşı “Ağırlıklı olarak dilbilimsel ve tarihi bir akademik disiplin olan oryantalizm, artık modern siyaset bilimi ve sosyolojiyle harmanlanarak yeni bir oryantalizm türü ortaya çıkarmıştı.” (s.136)
Zıauddin Sardar işbirlikçi olarak yerel oryantalistleri “(Esir zihinler), (yerli efendiler) ve (oryantalistleşmiş Doğulular) gibi çeşili şekillerde tanımlanan bu yerli oryantalistler grubu; şiddetli bir entelektüel esaret hali ve Batı’ya tam bağımlılıkla tanım”landığını (s.141-142) ederek bu oryantalistleşmiş Doğuluların zihin tutsaklıklarının Batı adına eleştiri olunca din ve ülke menfaati düşünmeyen bir zihin tutulması yaşadıklarını ortaya koymaktadır. Zıauddin Sardar, Nevzat Soğuk’un anlatımıyla Oryantalistleşmiş Doğuluların “Fiziksel olarak Doğu’da, bazen de Batı’da ikamet eden ancak manevi olarak Batı’dan beslenen kişidir.” (s.142) yani Batı dışı ancak Batının her şeyini akılcı ve tatmin edici bulan zihniyet sahibi, son bir asırda Batı’nın bilinçli bir şekilde yarattığı “Batı’ya özgü bir Yaratım”ı oluşturan bir kesimdir.
Zıauddin Sardar’a göre “Geçmişte oryantalizmi Doğu’ya dayatılan bir süreç olarak görmek mümkünken, bugün oryantalizm bizzat Doğu’nun içinde var olmakta, işlemekte ve toplumsal, siyasi ve ekonomik sonuçları olan istikrasızlaştırıcı bir ideolojik bölünme yaratmaktadır. Doğu’nun içinden gelen bu oryantalizmin etkisi, bir gerilim ve çekişme ortamıdır; bu ortamda Batı tarafsız ve müdahil olmayan bir gözlemci gibi görünürken, kendi tarihsel konumu ve görüşleri oryantalistleşmiş Doğuluların kanaatleriyle büyük ölçüde pekişmete ve daha fazla otorite kazanmaktadır.” (s.145) Zıauddin Sardar, Trinidad ve Tobago’nun Chaguanas kasabasında 1932 yılında doğana Sir Vidiadhar Surajprasad Naipaul (ö.1918, Londra) ve Salman Rüştü’yü içeriden oryantalistlerle işbirliği yapan yerli efendiler olarak görmektedir. Zıauddin Sardar’a göre Sir Vidiadhar Surajprasad Naipaul Butto’nun despotizmini överken General Ziya Ülhak’ın despotizmini sırf İslami terimlerle meşrulaştırdığı için karşıdır ve acımasızdır (s.148). Ortaçağ İslam imajları konusunda nihai otorite olan 1960 yılındaki İslam and the West’de (İslam ve Batı) adlı çalışmasında “İslam’ın düşmanları, motivasyonları ne olursa olsun tıpkı yakın zamanda Salman Rushdie’nin Şeytan Ayetleri’nde yaptığı gibi her zaman aynı gerçekleri istismar edecek ve çarpıtacaklardır.” (s.150) Salman Rüştü’nün Şeytan Ayetlerinde Ortaçağda olduğu gibi Hz. Muhammed’i şeytana benzeten ‘Mahound’ adını kullandığını ifade etmektedir.
Zıauddin Sardar oryantalistlerin sinema icad edildikten sonra bu snatı da oryantalizmin bir aleti olarak kullanarak senaryolarda İslam ve Müslümanları kötü göstererek geleneksel oryantalist davranışı sinema kanalıyla sürdürdüklerini düşünür. “Müslümanların doğuştan şiddet yanlısı ve akli dengesi bozuk karakterler olarak temsili, tıpkı piyasa romanlarında olduğu gibi Hollywood flimlerinin dilinde de yaygın bir biçimde mevcuttur.” (s.155) “Müslümanların kötücül teröristler olarak temsili Hollywood bilincine o kadar derinden kazınmıştır ki artık Doğu’yla hiçbir ilgisi olmayan anlatılarda dahi standart olay örgüsü unsurları olarak kullanılmaktadır.” (s.155-156) Zıauddin Sardar oryantalist amaçla çekilmiş on kadar filmi sırlar ki aralarında Türkiye’yi kötüleyen Doğu Ekspresi filmini de “Midnight Expers’in (1978) sadist ve insanlık dışı Türk’ü” (s.157) ifadesiyle haklarından film yapılmış Araplar, Çinliler, Filistinliler, Sudanlılar, Cezayirlileri kötüleyen filimler arsında sayar. Zıauddin Sardar ayrıca Western filmlerinin kötü karakteri Kızılderililerin yerini Müslüman tipin aldığını da ifade eder.
Zıauddin Sardar’a göre oryantalist sinema tarihi oryantalizmin devamı mahiyetinde bir görevi sürdürür. “Böylece sinema oryantalizmin mesajını yineler: Yalnızca Batı bilir, Doğu’ya gerçek otantikliği öğreten odur. Doğu’nun sırları Batı’nın ellerinde güvendeyken Doğu’ya bu sırlar konusunda itimat edilmez.” (s.166) “Doğu, daima ötekiliğin bir ölçüsü, batı medeniyetinin üstünlüğünün daimi bir tanığı ve Batı’nın Batı-dışı üzerindeki tahakkümünün ebedi bir meşruiyet gerekçesi olarak oradadır.” (s.170) Sakin Doğu Batı oryantalizm için daima aşağılanma ve Batı’nın üstünlüğünü göstermek için bir araç olarak vardır. Midnight Express (Doğu Eksperesi) adlı filimde uyuşturucu kaçakçısı çocuğu masum gösterip Türkleri ona zulmeden olarak lanse eden Batı’nın ahlakını ne derece dejenere olduğunu varın siz düşünün… Kendi ülkelerinde uyuşturucu –Kolombiya’dan ABD’ye deniz yoluyla kaçakçılık yapan- tüccarları daha kaynağında denize çıktıkları sırada kendi ülkesi karasularında bombalayarak yok eden ABD gibi Batlı ülkeler Doğu’nun insanlarını uyuşturucuya karşı çıkmaları dolayısıyla suçlu göstermektedirler.
“Yekpare bir söylem olmamakla birlikte oryantalizm, tarih boyunca tutarlı bir karakter sergiler. Farklı üslup dönemleri, görüş çeşitliliği, değişen eğilimler ve vurgular içeriri. Buna rağmen oryantalizm, Orta Çağ’dan Coğrafi Keşifler Çağı’na, Aydınlanma’dan sömürgeciliğe ve moderniteye uzanan süreçte bir tarihi dönemden diğerine kendisini yeniden biçimlendirmiş; “Doğu”ya dair yerleşik temsilleri Avrupa zihninin ön safında tutmayı sürdürmüştür.” (s.173) Zıauddin Sardar oryantalizmin tarihi boyunca kendisini yenileyip üslup ve dilini değiştirerek aynı söylemleri Avrupa’nın geniş manada Batı’nın gündeminde tutmayı başarmasını tutalı bir karakter olmakla izah eder. Oryantalizm ilk günde beri oluşmuş ve değişmeyen tespitlerle düşmanlığı sürdürmeyi sadece çağının insanına hitap edecek enstrümanları kullanarak –dil, üslup, roman, sinema vs. gibi- tarih boyunca Batı’lılara Doğu’yu kötülemiş ve onları Doğu’ya düşman etmeyi becermiştir. Oryantalizm “Her dönemin kendine özgü sanat formları ve iletişim kanalları; geçmişi bugünde tutan, oryantalizmi bütünüyle canlı ve işlevsel kılan standart simgeleri, ikonografiyi ve mitolojiyi yeniden dolaşıma sokmuştur.” (s.174) Nitekim oryantalizm en sonunda “tekno-oryantalizm”e (s.181) evirilir.
“Postmodern çağda Doğu küreselleşmiştir: her yerdedir ve her yerde, kendini Batı olarak tanımlayan tek bir egemen perspektifken Şarklılaştırmaya tabi kılınabilir.” (s.183) İslam ülkelerinden ve İslam dinine olan düşmanlıktan genişleyerek Doğu’ya doğru genişleyen oryantalizm liderliğinin ABD’ye geçmesinden sonra Avrupa’da aynı akıbete maruz kalarak Doğu’ya dâhil edilmektedir. “Artık Avrupa, Amerika karşısında yeni bir Doğu’ya dönüşmektedir.” (s.183) Zıauddin Sardar’a göre İngiltere ve Avrupa merkezli oryantalizm zamanında nasıl moderniteye hizmet etmişse şimdi de ABD merkezli bir Batı anlayışında sekülerizme hizmet etmektedir.
Oryantalizm bence bir merkezden organize edilen bir oluşum değildir. Oryantalistleşmiş yerli beyinler ile Batı kültürünün yerleştiği şuuraltına sahip Batılılar tarafından elbirliği ile tek kutuplu bir dünya oluşturmanın şuur altı etkileşimiyle bireysel olarak ortaya konulan çabaların toplamıdır. Tek kutuplu dünyanın kutup merkezinde ister istemez en güçlü olan ülke yer almaktadır. Dün Oryantalizm merkezi İngiltere ise bugün ABD’dir.
Zıauddin Sardar oryantalizm düşmanlığını İslam, Kur’an-ı Kerim ve Hz. Muhammed kısaca din düşmanlığından çıkarıp topyekûn bir kültür ve medeniyet düşmanlığına dönüştürerek genişletir. Şimdi oryantalistler sadece İslam dinine düşman değillerdir. Onlar İslam medeniyetine, özelde ifade edecek olursa Türk İslam medeniyeti gibi İslam’a mensup bütün milletlerin medeniyetlerine düşmandır. Tıpkı sırf İslam âlemine yönelik oryantalist düşmanlığı şeklinde genişlettiği gibi Çin, Hindistan ve Japonya’yı da içine alan oryantalist Doğu düşmanlığına dönüştürerek genişlettir. Doğudaki bütün milletlerin aynı oryantalist düşmanlığın hedefinde olduğunu göstermeye çalışır.
Zıauddin Sardar’ın yazdığı bu “Kültürel Sömürgecilik ve Oryantalizm” adlı kitapta kısaca oryantalizmin ilk çıkış noktasındaki İslam karşıtlığı ve Müslümanların açık ve kusurlarını arayarak onları aşağılayıp Halkının Müslümanlaşmasına engel olmak ve emperyalist sömürgecilik temel düşüncesi esas olmakla beraber üslup ve dil bakımından daha yumuşak bir söylem geliştirerek zehri altın tasta sunan bir anlayışa evrilerek devam etmektedir, mesajı verilmektedir.
